മണ്ണാറശാല ശ്രീ നാഗരാജ ക്ഷേത്രംMannarasala Sree Nagaraja Temple

ആലപ്പുഴ ജില്ലയിലെ ഹരിപ്പാടിനടുത്തുള്ള മണ്ണാറശാലയാണ് കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ നാഗക്ഷേത്രം. തണൽ നിറഞ്ഞ കുളിർമയുള്ള സർപ്പക്കാവിനുള്ളിലാണ് ക്ഷേത്രം; വഴിയോരങ്ങളിലും മരച്ചുവടുകളിലും തലമുറകളായി ഭക്തർ സമർപ്പിച്ച പതിനായിരക്കണക്കിന് ശിലാനാഗപ്രതിമകൾ കാണാം. നാഗങ്ങളുടെ രാജാവായ നാഗരാജാവിനൊപ്പം പത്നി സർപ്പയക്ഷിയും നാഗയക്ഷിയും നാഗചാമുണ്ഡിയും ഇവിടെ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇവിടത്തെ പ്രധാന പൂജാരിണി ഒരു സ്ത്രീയാണെന്നതാണ് മണ്ണാറശാലയെ വേറിട്ടു നിർത്തുന്നത്. നൂറ്റാണ്ടുകളായി ക്ഷേത്രം പരിപാലിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണ കുടുംബത്തിലെ മുതിർന്ന അന്തർജ്ജനമായ ‘മണ്ണാറശാല അമ്മ’യാണ് പ്രധാന പൂജകൾ നടത്തുന്നത്. സന്താനലബ്ധിക്കും കുഞ്ഞുങ്ങളുടെ ആരോഗ്യത്തിനും സർപ്പദോഷശാന്തിക്കുമായി കേരളത്തിന്റെ നാനാഭാഗത്തുനിന്നും കുടുംബങ്ങൾ എത്തുന്നു; പലരും പിന്നീട് കുഞ്ഞുമായി നന്ദി അർപ്പിക്കാൻ തിരികെ വരുന്നു.

Mannarasala, near Haripad in Alappuzha district, is Kerala's best-known temple of the serpent deities. It stands inside a cool, shaded sacred grove, and along its paths and under its trees lie tens of thousands of stone serpent images, offered by devotees over the generations. Here Nagaraja, the king of serpents, is worshipped together with his consort Sarpayakshi and the goddesses Nagayakshi and Nagachamundi.

What makes Mannarasala unique is that its chief priest is a woman. The Mannarasala Amma, the senior lady of the Brahmin family that has cared for the temple for centuries, leads the main rituals. Families come from all over Kerala to pray for children, for the health of their little ones and for relief from sarpa dosha, and many return later with their child to give thanks.

കേരളോൽപ്പത്തിയോടെയാണ് ഐതിഹ്യം തുടങ്ങുന്നത്. പരശുരാമൻ മഴു എറിഞ്ഞ് കടലിൽ നിന്ന് ഭൂമി ഉയർന്നുവന്നപ്പോൾ ഉപ്പുരസം മൂലം അവിടെ ഒന്നും വിളയുമായിരുന്നില്ല എന്നാണ് കഥ. ശിവന്റെ ഉപദേശപ്രകാരം പരശുരാമൻ നാഗരാജാവിനെ പ്രാർത്ഥിച്ചു; നാഗരാജാവ് മണ്ണിനെ ഫലഭൂയിഷ്ഠമാക്കി, നാടിന്റെ രക്ഷകനായി ഇവിടെ വസിക്കാമെന്ന് സമ്മതിച്ചു. അങ്ങനെ നാഗരാജാവിനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച സ്ഥലമാണ് മണ്ണാറശാലയിലെ കാവ് എന്നാണ് വിശ്വാസം.

രണ്ടാമത്തെ കഥ മണ്ണാറശാല ഇല്ലത്തിന്റേതാണ്. സന്താനമില്ലാതിരുന്ന ഭക്തദമ്പതികളായ വാസുദേവനും ശ്രീദേവിയും കാട്ടുതീയിൽ പൊള്ളലേറ്റ നാഗങ്ങളെ ശുശ്രൂഷിച്ചുവെന്നും, പ്രസാദിച്ച നാഗരാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ ശ്രീദേവിക്ക് രണ്ട് പുത്രന്മാർ ജനിച്ചുവെന്നുമാണ് കഥ – ഒരു മനുഷ്യക്കുഞ്ഞും അഞ്ച് തലയുള്ള ഒരു നാഗവും. തന്നെ തുടർന്നും പൂജിക്കണമെന്ന് അമ്മയോട് പറഞ്ഞ് നാഗപുത്രൻ ഇല്ലത്തെ നിലവറയിലേക്ക് പിൻവാങ്ങി; അദ്ദേഹം ഇന്നും അവിടെ സമാധിയിലാണെന്നും ഭക്തർ വിശ്വസിക്കുന്നു. ‘അപ്പൂപ്പൻ’ എന്ന് സ്നേഹത്തോടെ വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതുകൊണ്ടാണ് ഇവിടത്തെ പ്രധാന പൂജ ഇല്ലത്തെ അമ്മ നിർവ്വഹിക്കുന്നതെന്നാണ് കുടുംബപാരമ്പര്യം.

കുടുംബത്തിലെ ഏറ്റവും മുതിർന്ന അന്തർജ്ജനത്തിനാണ് മണ്ണാറശാല അമ്മയുടെ സ്ഥാനം; കഠിനമായ വ്രതനിഷ്ഠയോടെയും പ്രാർത്ഥനയോടെയുമാണ് അമ്മയുടെ ജീവിതം. സമീപകാലത്ത് 1916 മുതൽ 1993 വരെ സാവിത്രി അന്തർജ്ജനവും 1993 മുതൽ 2023 വരെ ഉമാദേവി അന്തർജ്ജനവും അമ്മയായിരുന്നു; ഇപ്പോഴത്തെ അമ്മ സാവിത്രി അന്തർജ്ജനമാണ്. തിരുവിതാംകൂർ രാജാക്കന്മാർ ദീർഘകാലമായി ഇവിടത്തെ ഭക്തരായിരുന്നു; തുലാമാസത്തിലെ വിപുലമായ ആയില്യം ആഘോഷം ഒരു രാജകീയ സന്ദർശനത്തിൽ നിന്നാണ് വളർന്നുവന്നത്. ഇന്നും ക്ഷേത്രം പരിപാലിക്കുന്നത് മണ്ണാറശാല ഇല്ലമാണ്.

The legend begins with the creation of Kerala. When Parasurama threw his axe into the sea and new land rose from the waters, the story goes, the soil was too salty for anything to grow. On Shiva's advice Parasurama prayed to Nagaraja, who made the land fertile and agreed to stay here as its protector. The grove of Mannarasala is believed to be the place where he was consecrated.

A second story belongs to the family of the Mannarasala Illam. A devout, childless couple, Vasudeva and Sreedevi, are said to have nursed serpents that had been burnt in a forest fire. Pleased, Nagaraja blessed them, and Sreedevi gave birth to two sons – one a human child and the other a five-hooded serpent. The serpent son asked his mother to go on worshipping him and then withdrew into the nilavara, the underground chamber of the illam, where devotees believe he still lives in samadhi; he is lovingly called Appooppan, the grandfather. This, the family tradition holds, is why the main worship here is led by the mother of the household.

The role of Mannarasala Amma passes to the senior-most lady of the family, who lives a life of strict discipline and prayer. In living memory Savithri Antherjanam served as Amma from 1916 to 1993 and Umadevi Antherjanam from 1993 to 2023, and the present Amma is Savithri Antherjanam. The rulers of Travancore were long-standing devotees, and the grand Ayilyam celebration in Thulam grew out of a royal visit. The temple is still cared for by the Mannarasala Illam family.